Kunowo

1. NAZWY DAWNE
2. PIERWSZA WZMIANKA
3. HISTORIA
4. INSTYTUCJE KOŚCIELNE I ŚWIECKIE
5. DWÓR l PAŁAC
6. FOLWARK
7. PRZEMYSŁ, TECHNIKA
8. ZIELEŃ KOMPONOWANA, CMENTARZE
9. UKŁAD WSI
10. UKŁAD ZAGRÓD
11. ZABUDOWA
12. STAN ZACHOWANIA
13. WNIOSKI KONSERWATORSKIE
14. POSTULUWANE OPRACOWANIA PLANISTYCZNE
15. POSTULOWANE PROGRAMY BADAWCZE, DOKUMENTACJE
16. KIERUNKI ROZWOJU

NAZWY DAWNE:

Bischofs Kunow (XIII w.), Kunow, /an der Strasse/ (do 1945 r.)

PIERWSZA WZMIANKA:

W 1248 roku w dokumencie rozgraniczającym dobra biskupie i księcia Barnima I, wymienia się dwie osady o nazwie "Kunow". Jedna należała do księcia, druga do biskupa. Aby zaznaczyć różnicę w przynależności dzisiejsze Kunowo nazwano "Bischopposkunow", natomiast Barnim w powiecie pyrzyckim "Barnimskunow". W 1284 roku zawarto umowę z margrafem brandenburskim. Umowa ta dotyczyła zamku(?) znajdującego się nieopodal wsi, "Burg Strasse". W roku 1492 wzmianka informująca że pleban z Koszewa obejmuje probostwo w Kunowie.

HISTORIA / zarys /

Wies przekazana przez ksiecia Barnima I biskupowi Wilhelmowi na uposazenie biskupstwa kamieńskiego w 1248 r. (stad w XIII w. zwana Kunowem Biskupim - Bischofs Kunow). W 1642 roku na czesci gruntów wykupionych od miasta Stargardu, Joachim Meinecke założył majątek (szczegóły w opisie poniżej). W 1776 roku we wsi było 70 rodzin (poza majątkiem). Po separacjach gruntów w 1834 roku odnotowano miedzy innymi majatek rodziny von Werder, do których nalezal folwark oraz 8 gospodarstw i 5 zagród, dobra miasta Stargardu z 6 gospodarstwami i 7 zagrodami, grunty parafii oraz 5 pelnych gospodarstw chlopskich i zagrodniczych. Ogólem po 1834 roku we wsi byly zaewidencjonowane 23 gospodarstwa chlopskie, 13 zagrodników, 10 kolonistów i 7 chalupników. W spisach z 1864 roku odnotowano 214 budynków, w tym 92 mieszkalnych (z wylaczeniem nalezacych do majatku - zobacz opis ponizej). W 1872 roku we wsi bylo 105 budynków mieszkalnych a w 1925 roku liczba ich szacowana jest na 125. Liczba mieszkanców: 1864 r. - 738 (w tym 62 osoby zwiazane z folwarkiem); 1872 r. - 793; 1925 r. - 734.

INSTYTUCJE KOŚCIELNE I ŚWIECKLE:

Kosciól - pierwsza wzmianka o parafii w Kunowie pochodzi z 1492 roku. Powstanie budynku kosciola datowane jest na druga polowe XV wieku. Jest to gotycka budowla ceglana z wieza koscielna, pochodzaca z 1582 roku. Wówczas byla to swiatynia ewangelicka. W 1702 roku dokonano przebudowy kosciola, który otrzymal tez nowe, barokowe wyposazenie wnetrza (czesciowo zachowane). W 1834 roku do parafii nalezalo 250 mórg gruntów.

Szkoła - wzmiankowana juz w 1834 roku. Wówczas na utrzymanie szkoly przeznaczonych bylo okolo 10 mórg ziemi. Obecnie istniejacy budynek szkolny (nr 45) pochodzi z konca XIX wieku.

Karczma - wzmiankowana w 1834 roku. Pobudowana zostala na gruntach wsi Kunowo, przy szosie Szczecin -Stargard (tereny dzisiejszej osady Zagosc). Obecnie nie istnieje.

Swietlica - zbudowana w latach 20/30 XX wieku. W obrebie zagrody nr 16. Jest to ceglany budynek ze stromym, naczólkowym dachem.

DWÓR / PAŁAC

Pierwsza siedziba właścicieli majątku w Kunowie postawiona została prawdopodobnie w XVII wieku. Obecnie istniejący dwór (budynek nr 53) datowany jest na początek XIX wieku. (frontowa część, przykryta naczółkowym dachem). Rozbudowany w drugiej połowie XIX wieku o skrzydło wschodnie. Jest to budowla murowana, parterowa w starszej partii i dwukondygnacyjna w skrzydle wschodnim. Dwór zamyka południowo-zachodni narożnik dziedzińca dawnego folwarku.

FOLWARK

Założony w 1642 roku. Od 1724 do 1834 roku dobra majątkowe Kunowa należały do rodziny von Werder. W 1834 roku rodzina ta posiadała około 900 mórg ziemi. Następnie po roku 1834 folwark kolejno był własnością rodzin: Lindenberg, Geibler, von Wietzlow (tych ostatnich od 1851 r.). Według danych z 1864 roku do majątku należało 12 budynków (w tym 5 mieszkalnych). Po 1864 roku po częściowej parcelacji dóbr przeszły one w posiadanie rodziny Hintze i należały do nich do 1945 roku. W 1868 roku w folwarku trzymano 11 koni, 27 sztuk bydła i 610 sztuk owiec. Według stanu z lat 80-tych XIX wieku zabudowania folwarku posadowione były w północnej części wsi. Po wschodniej stronie ulicy, otaczały kalenicowo dziedziniec o kształcie prostokąta wydłużonego na osi W-E. Obecnie istniejące budynki gospodarcze pochodzą z końca XIX wieku. Z dawnej zabudowy folwarku zachowały się: budynek magazynowy (ryglowy) i dwa budynki inwentarskie. Wyburzono w połowie zabudowę na południowej i północnej granicy dziedzińca.

PRZEMYSŁ, TECHNIKA

Cegielnia - zaznaczona na mapie z lat 80-90-tych XIX wieku. Uwidoczniona także na dokumentach mapowych z 1929 roku. Obecnie nie istnieje. Pozostały widoczne wyrobiska gliny zalane wodą.

Wiatrak - odnotowany w dokumentach archiwalnych z 1782 roku. Obecnie, miejsce posadowienia wiatraka nieczytelne.

ZIELEŃ KOMPONOWANA , CMENTARZE

1. Założenie parkowo-ogrodowe powstałe w otoczeniu dworu, czytelne na mapach archiwalnych. Obecnie zachowane pozostały granice założenia oraz pojedynczy starodrzew.
2. Cmentarz przykościelny - założony prawdopodobnie wraz z kościołem w końcu XV wieku. Otoczony został kamiennym murem z 3 bramkami. Na początku XX wieku przy południowym murze postawiono kostnicę. Najstarsze obecnie a czytelne jeszcze nagrobki kamienne pochodzą z lat 1928 - 1944. Obecnie większość dawnych nagrobków usunięto. Na części terenu cmentarza przykościelnego założono w latach powojennych cmentarz komunalny. Obecnie nieczynny.
3. Obsadzenia ulic/dróg: Alejowe i szpalerowe obsadzenia ulic oraz nawsia centralnego placu wsi, w tym aleja kasztanowa prowadząca od północy do bramki kościelnej. Obsadzenia zachowane w znacznym stopniu, ale częściowo zniszczone (wycięte pod budowę nowej szkoły) po północnej stronie nawsia.

UKŁAD WSl

1. lokacyjny - owalnica z nawsiem w kształcie wrzeciona (rozwiniętym na osi NE-SW) na którym centralnie posadowiono kościół.
2. przekształcenia/zmiany - według stanu z lat 80-tych XIX wieku układ wsi owalnicowej pozostał bez zmian. Ulica po północno - zachodniej stronie nawsia przebiega łukiem. Po stronie południowo - wschodniej ma przebieg prosty. Na południowy - zachód i północny - wschód od nawsia, rozwinęła się ulica. Pierzeje ulic zabudowane zagrodami w układzie zwartym. Frontowa zabudowa budynków mieszkalnych odsunięta od ulicy. W układ ten wkomponowano założenie dworsko-folwarczne (XVII w.) powstałe w północno - wschodniej części wsi. Na południowo zachodnim krańcu wsi pobudowano małe zagrody kolonistów.
3. współczesny, owalnica - dobrze zachowany stan z końca XIX wieku z nielicznymi pustakami po wyburzonych zagrodach. W obrębie nawsia, przy starej szkole, budowany jest nowy budynek szkolny o architekturze obcej w krajobrazie wsi.

UKŁAD ZAGRÓD

1. dominujący tradycyjny - 4-budynkowa zagroda, z chałupą posadowioną kalenicowo na froncie siedliska. Przy ulicy - forma A.
2. uzupełniający tradycyjny - forma B (na północnym krańcu wsi) i forma D
3. współczesny - obecnie we wsi istnieją formy zagród w/w.

ZABUDOWA

• mieszkalna - jeszcze w latach 70-tych XX wieku na posesji nr 17 istniała chałupa w drewnianej konstrukcji szkieletowej ze strychułowym wypełnieniem, datowana na początek XIX wieku. Do najstarszych należała też chałupa nr 20 (obecnie nieistniejąca) w konstrukcji ryglowej ze strychułowym wypełnieniem, mieszcząca program mieszkalny i gospodarczy, datowana na drugą połowę XVIII wieku. Obecnie najstarszy budynek (nr 16) datowany jest na początek XIX wieku. We wsi dominuje zabudowa murowana, z okresu od czwartego ćwierćwiecza XIX wieku do lat 20-tych XX wieku. W krajobrazie ulic widoczne są domy murowane, szerokofrontowe, ze stromymi dachami (typy V i VI) z XIX/XX wieku. Z tego też okresu pochodzi zespół niedużych chałup z naczółkowymi dachami (nr 31 i 34) - typ II.
• gospodarcza - budynki inwentarskie murowane z okresu od 4 ćwierćwiecza XIX wieku (budynki w zagrodzie nr 19 z 1891 r.) do początku XX wieku. Posiadają tradycyjną konstrukcję szkieletową, drewnianą wypełnioną strychułami, cegłą lub szalowana deskami. Ten typ konstrukcji reprezentuje jeszcze kilka zachowanych do dzisiaj stodół (np. w zagrodzie nr 16)
• inne - bramy i furty przy wjazdach na podwórza zagród murowane z cegły. Obecnie zachowane przy domu nr 19

STAN ZACHOWANIA - ocena walorów zabytkowych miejscowości

Miejscowość z krajobrazem kulturowym zabytkowym z nawarstwieniami od średniowiecza (nawsie z kościołem) do początku XX wieku. (formy zabudowy) Posiada dobrze czytelny układ wsi owalnicowej oraz wyraźny zespół zabudowy historycznej o walorach zabytkowych, a także zieleń wysoką (aleje kasztanowe) wzbogacającą wnętrze wsi.

WNIOSKI KONSERWATORSKIE - propozycje ochrony strefowej:

strefa "B" - ochrony układu wsi owalnicowej wraz z dobrze zachowanymi komponentami historycznego układu : kościołem i cmentarzem przykościelnym (zob. warunki ochrony w strefie), zespołem zabudowy tradycyjnej, zespołem dworsko-folwarcznym oraz zielenią komponowaną.

UWAGA: zabudowa o wartościach zabytkowych. Chroniona

Obiekty objęte nadzorem Konserwatora Zabytków

• Kościół wpisany do rejestru zabytków ( nr rejestru 474),
• mur kościelny z bramkami oraz dwór nr 53,( proponowany do wpisu do ewidencji)
• zabudowania dawnego folwarku (budynek magazynowy, 2 budynki inwentarskie),
• szkoła z początku XX wieku,
• świetlica - Klub Rolnika z lat 20 XX wieku,
• remiza z początku XX wieku,
• budynki mieszkalne i mieszkalno-gospodarcze z przełomu XIX i XX wieku: Nr 4, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 18a, 19, 21, 22, 23, 25, 31, 34, 40, 47, 48, 51, 52, 54,
• bruki na wjazdach do zagród
• ogrodzenie frontu gospodarstwa nr 19.

Proponuje się wprowadzenie następujących stref ochrony konserwatorskiej:

• ochrony układu wsi owalnicowej wraz z dobrze zachowanymi kompo-nentami historycznego układu: kościołem i cmentarzem przykościelnym, zespołem zabudowy tradycyjnej, zespołem dworsko-folwarcznym oraz zielenią komponowaną.

Przewiduje się stworzenie strefy ochrony krajobrazu:

• Kunowo teren cmentarza przykościelnego, założenia parkowo-ogrodowego, obsadzenia ulic (centralnego placu wsi), aleja kasztanowa,

KIERUNKI ROZWOJU

Strefy rozwoju funkcji osadniczej, rekreacji oraz usług, handlu i rzemiosła. Zakłada się możliwości rozwoju wsi po stronie wschodniej obecnego układu zabudowy wsi, równolegle do przebiegającej przez wieś drogi powiatowej o nr ewidencyjnym 1711Z. Tereny te przeznacza się pod funkcje osadnictwa mieszkaniowego. Dotyczy to również terenów wyznaczonych po północnej i południowej stronie drogi gminnej Kunowo-Lipnik nr 4140030. Tereny pod rozwój funkcji usług, handlu, usług rzemieślniczych wyznacza się w północnej części wsi, po wschodniej stronie drogi.

Tereny pod rozwój funkcji turystycznych i rekreacji oraz funkcji osadnictwa mieszkaniowego wyznacza się również na północ od wsi Kunowo, po zachodniej i wschodniej stronie drogi Kunowo-Zieleniewo.

Obecnie Kunowo zamieszkuje 374 osoby (dane z końca grudnia 2003 roku)

POSTULOWANE OPRACOWANIA PLANISTYCZNE

Opracowanie projektów budynków mieszkalnych i gospodarczych opartych na wzorcach lokalnych do wykorzystania przy wznoszeniu nowych obiektów

POSTULOWANE PROGRAMY BADAWCZE , DOKUMENTACJE

Opracowanie karty ewidencyjnej zabytków zespołu zabudowań dawnego majątki - gospodarstwo nr 53